“Afgelopen jaar werd er ruim 221 miljoen crimineel vermogen afgepakt,” zo lezen we in het eind mei verschenen Jaarbericht 2017 van het openbaar ministerie. Daar klinkt tevredenheid in door. Maar de werkelijkheid is dat ondermijnende criminaliteit de samenleving over de schoenen loopt. En niet alleen in Brabant. Met man en macht voeren talloze professionals in de wereld van veiligheid, recht en openbaar bestuur dagelijks strijd tegen georganiseerde criminaliteit. Rechercheurs, officieren van justitie, bestuurders en ambtenaren op gemeentehuizen. Maar met middelen die zijn geketend aan de vorige eeuw.
Misdaad loont
Door de Europese Raad werden op 20 juni afspraken gemaakt om de effectiviteit van de bevriezing en inbeslagneming van criminele winsten binnen de EU te verzekeren. “Op dit moment wordt geschat dat 98,9% van de mogelijke criminele winsten niet worden afgepakt maar ter beschikking van criminelen blijven,” stelt de Raad in het begeleidende bericht. Voor Nederland zou dat betekenen dat tegenover de 211 miljoen die het OM vorig jaar afpakte, er 19,2 miljard euro aan niet afgepakt crimineel vermogen staat. Bijna vier keer zoveel als de 4,8 miljard – die het CBS in 2015 (gereviseerd in mei 2018) als de omvang van de illegale economie in Nederland vast stelde. Saillant is trouwens dat ook dit deel van het bruto nationaal product moet worden meegenomen bij het bepalen van de Nederlandse afdracht aan de Europese Unie. De Staat heeft er dus een zeker belang bij dat de schatting laag blijft. De omvang van de drugseconomie in alleen al Tilburg werd door hoogleraar Bestuurskunde Pieter Tops in 2017 geschat op anderhalf tot twee miljard euro. Het is moeilijk voor te stellen dat een middelgrote stad in Nederland bijna de helft van het totaal voor zijn rekening zou nemen. De schatting van de Europese Raad is daarmee niet onaannemelijk.
Nederland wordt wakker
Brabantse ondermijningscriminaliteit kreeg de afgelopen jaren inderdaad veel aandacht. Ook door een aantal hoogst actieve bestuurders op dit gebied. Zoals voormalig burgemeester van Tilburg Peter Noordanus, en commissaris van de Koning Wim van der Donk. Die bleven publiek de problemen benoemen en namen steeds weer initiatieven. Door die aandacht hebben we lang kunnen denken dat ondermijning een typisch Brabants probleem is. Met verklaringen daarvoor in de Brabantse volksaard en de ligging als grensregio. Toen in 2013 het rapport Integraal Appèl van de Universiteit Tilburg over de schokkende omvang van de illegale hennep-economie (tussen 800 en 900 miljoen) in Tilburg naar de Tweede Kamer werd gestuurd, wekte dat in Den Haag dan ook nauwelijks belangstelling. Ondermijning leek een beetje Brabantse folklore. Guus Meeuwis verscheen op televisie in een No Surrender hesje – dus hoe erg kon het zijn? Boven de rivieren hielp de redactie van College Tour Willem Holleeder intussen aan een stukje aaibaarheid en salonfähigkeit. Ze vielen best wel mee, die criminelen.
Eind mei van dit jaar werden op twee plekken in Rijswijk een grote hoeveelheid drugsafval gevonden, zo meldde Omroep West. Eerder die maand gebeurde dat ook al in Den Haag.
“Maak van Groningen geen Brabant,” verzuchtte Jutta Chorus op 5 juni in NRC Handelsblad: “De Tilburgse drugseconomie verplaatst zich, naar Groningen, naar Sneek, naar België.”
We hebben Italië blijkbaar al niet meer nodig om beelden van maffiapraktijken op te roepen. We hebben ons eigen Brabant. Burgemeester Munniksma van Midden-Groningen toonde zich in het artikel van Chorus nog “met stomheid geslagen” over de professionaliteit van een drugsbedrijf in zijn gemeente. “De onderwereld heeft een expertise ingeschakeld die ten minste hbo-geschoold is. Dit is een heel intelligente criminele organisatie.”
In Amsterdam bond ombudsman Arre Zuurmond op zaterdag 2 juni in het Parool de kat de bel aan: “Misdaad loont veel te makkelijk in Amsterdam.” Internationale criminele netwerken die op grote schaal handelen in drugs zijn er neergestreken. “Het hek is van de dam. De honderden miljoenen per jaar die in Amsterdam worden verdiend en rondgaan in de onderwereld werken ontwrichtend voor de maatschappij,” aldus Zuurmond. En ook dit is dus in de Randstad – ver buiten Brabant.
Deltaplan dringend nodig
“Crime will no longer pay,” zegt de Europese Raad in de toelichting op de nieuw gemaakte afspraken. Het klinkt bijna als een mantra. Maar optimisme alleen zal de kloof tussen de 1,1% afgepakt crimineel vermogen en de werkelijke winsten niet overbruggen. Iedere insider weet dat er wordt gedweild met de kraan open. Net als terrorisme is ondermijning een ernstige bedreiging van de rechtsstaat. Als de fundamenten daarvan worden aangevreten, leidt dat tot verzakking. Terrorisme is in Nederland, gelukkig slechts, een ernstige dreiging. Ondermijning is al lang een feit – maar voor de gewone burger nauwelijks zichtbaar. En op veel sluipender wijze zeker zo ontwrichtend. “Het is geen capaciteitsvraagstuk, het is een innovatievraagstuk. Betere systemen, meer samenwerking, slimmer handhaven.” zegt Arre Zuurmond vanuit Amsterdam. In 2014 al, krachtig herhaald in 2017, pleitte commissaris Wim van der Donk in het NOS-journaal voor een Deltaplan tegen ondermijning.
De aanpak van ondermijning is een zaak van landsbelang. Net als met terrorisme vraagt dat dus ook om een nationaal coördinator. Met een dergelijke functionaris, instituut, staat het onderwerp permanent bovenaan de politiek-bestuurlijke agenda in Den Haag. En is Nederland in een klap wakker. Die talloze politiemensen, magistraten, ambtenaren – ze moeten beter toegerust worden. Met veel meer collega’s, middelen, expertise. En vooral met andere spelregels. De huidige zijn in het voordeel van de tegenpartij. Zandzakken aanreiken is niet genoeg. Het Deltaplan is pijnlijk dringend nodig. Zelfs als dat 19,2 miljard zou kosten, is dat na een jaar al terug verdiend.