In een democratische rechtsstaat beslist de meerderheid, waarbij die meerderheid steeds zoveel mogelijk tegemoet komt aan de belangen van de minderheid. In die rechtsstaat zijn we voortdurend met elkaar in gesprek. En in dat gesprek luisteren we naar elkaar. We respecteren elkaars opvattingen. En we beïnvloeden elkaar met meer of minder overtuigende argumenten.
Maar in de wereld van de georganiseerde criminaliteit heersen heel andere principes.
Misdaad loont
Leidend daar is het persoonlijke financiële belang van degenen die het voor het zeggen hebben. Die willen daarom hun macht en invloed uiteraard in stand houden. Of beter nog: uitbreiden. Om op die manier hun financiële winsten te kunnen handhaven of vergroten. Die criminele winsten zijn enorm. Onderzoekers van de Politieacademie publiceerden in augustus 2018 een rapport waaruit bleek dat de omzet van alleen al synthetische drugs in 2017 18,9 miljard euro bedroeg. Daarvan blijft naar schatting 3,5 miljard winst bij Nederlandse criminelen hangen. De goed onderbouwde eerdere schattingen dat in Nederland elk jaar miljarden aan crimineel geld verdiend worden blijken dus meer dan gegrond. Daarvan pakt die overheid er met bijzonder veel inspanning jaarlijks enkele schamele honderden miljoenen van af. Misdaad loont dus. En wel in die mate dat de profiteurs er alles aan zullen doen om dat zo te houden.
Overtuigende argumenten, compassie en respect doen er in de ‘onderwereld’ intussen niet toe. Men overtuigt elkaar daar met intimidatie. Met geweld, bedreiging – de ander afhankelijk maken en houden. Het grote gevaar van ondermijning is dan ook dat door een vermenging van onder- en bovenwereld de fundamenten onder de democratische rechtsstaat worden weggeslagen. En langzaam maar zeker worden vervangen door de principes die in de onderwereld worden gehanteerd. Er zijn genoeg landen in de wereld waar dit proces al gaande of voltooid is. Ook relatief nabij.
Ondermijningssceptici
In mijn werkzame periode als officier van justitie groeide – en niet alleen bij mij – een diepe zorg over de mate waarin de maatschappij effectief is, en met de huidige middelen effectief kán zijn, in het stoppen en terug dringen van de steeds groter wordende invloed van georganiseerde criminaliteit in de bovenwereld. En over de enorme hoeveelheden crimineel geld die er worden verdiend. En die vervolgens worden geïnvesteerd in de reguliere economie, waardoor er nog meer mensen afhankelijk worden van de instandhouding ervan. Ik ben daar ook nu nog verre van optimistisch over. Ondanks alle toegenomen aandacht voor het fenomeen en de enorme inspanningen om die te bestrijden lijkt het de samenleving over de schoenen te lopen. Ook het toenemende aantal ondermijningssceptici baart inmiddels zorgen. Relativering en bagatellisering van het probleem verleidt tot terugkeer naar het patroon dat de afgelopen decennia dominant was: onverschilligheid en wegkijken. Er is maar een categorie burgers die daar vruchten van plukt.
Lector Ondermijning
We hebben nieuwe instrumenten, nieuwe paradigma’s, ‘gamechangers’ nodig. Overheid, bedrijfsleven, onderwijs en wetenschap zullen daarbij met een nog grotere urgentie en intensiever met elkaar moeten optrekken. Aangestuurd door bestuurders en politici die de moed hebben het gevaar recht in de ogen te zien.
Met de lector Ondermijning probeert in Zuid-Nederland AVANS Hogeschool vanuit haar bescheiden mogelijkheden een betekenisvolle bijdrage te leveren aan het vinden van antwoorden op pregnante en complexe vraagstukken rond het fenomeen ondermijning. Vragen die aanvankelijk ogenschijnlijk alleen in Brabant, maar inmiddels in het hele land, het hoofd breken van bestuurders, handhavers en magistraten. Om die reden al ben ik blij met het lectoraat Ondermijning bij het Expertisecentrum Veiligheid van de hogeschool.
Rechtsstaat impregneren
Maar er is nog iets. Alleen al AVANS Hogeschool telt doorlopend ongeveer 30.000 studenten hoger beroepsonderwijs waarvan jaarlijks ongeveer een kwart tot de arbeidsmarkt toetreedt. In gemeentehuizen, kantoren van juridische dienstverleners, de financiële sector, de logistiek, in het sociale werk in de wijken, in het vastgoed. Wanneer het zou lukken die grote groepen Hbo-studenten – ook in andere delen van het land – al tijdens hun opleiding bewust te maken van het fenomeen ondermijning en wanneer het ook nog zou lukken ze al tijdens die opleiding weerbaarder te maken en een handelingsrepertoire aan te bieden, verstevigen we hun professionele ‘backbone’. En die van de organisaties waarin zij straks werkzaam zullen zijn.
Als ondermijning een bedreiging is voor de fundamenten van de rechtsstaat – en dat is het – dan helpt het om die fundamenten op deze manier te verstevigen, te ‘coaten’ en goed te impregneren.
Dit artikel is een bewerking van het voorwoord bij de uitgave van de lectorale rede van prof. dr. E.W. (Emile) Kolthoff bij de aanvaarding van zijn lectoraat bij Avans Hogeschool op 1 juni 2018. De volledige tekst van de rede is hier te lezen.